Edgar Degas: Malarz tancerek, Absyntu i Małej Czternastoletniej Tancerki

1

Edgar Degas, urodzony 19 lipca 1834 roku w Paryżu, był francuskim malarzem, rzeźbiarzem i grafikiem, którego twórczość ugruntowała jego pozycję jako jednego z najwybitniejszych artystów XIX i początku XX wieku. Choć często kojarzony z impresjonizmem, sam artysta preferował określenie „realista”, podkreślając swoje dążenie do wiernego przedstawiania rzeczywistości. Znany jest przede wszystkim z mistrzowskiego uchwycenia ruchu, zwłaszcza w swoich dziełach przedstawiających tancerki baletowe, kąpiące się kobiety i sceny z życia codziennego. Zmarł 27 września 1917 roku w Paryżu, w wieku 83 lat, pozostawiając po sobie bogate dziedzictwo artystyczne, które do dziś zachwyca swoją innowacyjnością i głębią obserwacji.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na przełomie XX i XXI wieku miał ponad 80 lat.
• Żona/Mąż: Nigdy nie był żonaty.
• Dzieci: Nie miał dzieci.
• Zawód: Malarz, rzeźbiarz, grafik.
• Główne osiągnięcie: Mistrzowskie przedstawienie ruchu i życia codziennego, zwłaszcza świata baletu, innowacyjne podejście do kompozycji i perspektywy.

Kim był Edgar Degas? Podstawowe informacje

Dane biograficzne

Hilaire-Germain-Edgar De Gas, znany powszechnie jako Edgar Degas, urodził się 19 lipca 1834 roku w Paryżu. Pochodził z zamożnej rodziny o francusko-włoskich korzeniach, co z pewnością wpłynęło na jego późniejsze wykształcenie i kontakty w świecie sztuki. Swoje życie zakończył 27 września 1917 roku w Paryżu, w wieku 83 lat. Ostatnie lata jego egzystencji naznaczone były niemal całkowitą utratą wzroku, która zmusiła go do porzucenia pracy twórczej i pogrążyła w samotności.

Degas był artystą o niezwykłej wszechstronności, którego dorobek obejmuje malarstwo olejne, pastele, rzeźby w brązie, grafiki oraz eksperymenty z fotografią. Ta różnorodność środków wyrazu świadczy o jego nieustannym poszukiwaniu nowych form i technik, które pozwoliłyby mu jak najpełniej oddać swoje wizje.

Określenie artysty: impresjonista czy realista?

Choć powszechnie uznaje się Edgara Degasa za jednego z kluczowych filarów i założycieli impresjonizmu, sam artysta kategorycznie odrzucał tę etykietę. Preferował określenie „realista”, co podkreśla jego dążenie do wiernego przedstawiania rzeczywistości, często z naciskiem na codzienne życie i obserwacje społeczne, choć w sposób daleki od sentymentalizmu. Jego prace, mimo pewnych powiązań stylistycznych z impresjonizmem, zawsze charakteryzowały się silnym elementem analizy formy i kompozycji, co odróżniało go od innych artystów tej epoki.

Wszechstronność twórcza

Sława Edgara Degasa opiera się na jego niezwykłej wszechstronności artystycznej. Jego dorobek obejmuje szeroki wachlarz technik i form wyrazu. Tworzył zarówno klasyczne obrazy olejne, jak i subtelne rysunki pastelami, które ukazywały mistrzowskie opanowanie światła i koloru. Poza malarstwem, Degas zasłynął również jako utalentowany rzeźbiarz, tworząc dzieła w brązie, które odznaczały się niezwykłą dynamiką i realizmem. Jego zainteresowanie fotografią, choć mniej znane, również wpłynęło na jego podejście do kompozycji i kadrowania, wprowadzając do sztuki nowoczesne spojrzenie.

Rodzina i życie prywatne Edgara Degas

Pochodzenie i rodzina

Edgar Degas pochodził z umiarkowanie zamożnej rodziny o międzynarodowych korzeniach. Był najstarszym z pięciorga dzieci Augustina De Gas, bankiera, oraz Célestine Musson De Gas, kobiety pochodzenia kreolskiego z Nowego Orleanu. To zróżnicowane środowisko rodzinne z pewnością wpłynęło na jego późniejsze spojrzenie na świat i sztukę, choć sam artysta skupiał się przede wszystkim na wewnętrznym świecie swojej twórczości.

Wczesne lata i wpływ rodziny

Tragiczne wydarzenie w wieku trzynastu lat, jakim była śmierć jego matki, odcisnęło głębokie piętno na wczesnej młodości Degasa. Od tego momentu kluczowy wpływ na jego wychowanie i rozwój mieli jego ojciec oraz kilku nieżonatych wujów. Opieka ze strony męskiego grona rodzinnego prawdopodobnie ukształtowała jego charakter i podejście do życia, które z czasem coraz bardziej skupiało się na artystycznym powołaniu.

Decyzje dotyczące życia osobistego

Przez całe swoje życie Edgar Degas pozostał kawalerem i nigdy nie założył własnej rodziny. Ta decyzja wynikała z jego głębokiego przekonania, że prawdziwy artysta powinien całkowicie poświęcić się sztuce, nie rozpraszając się życiem osobistym. Uważał, że pełne zaangażowanie w proces twórczy wymaga bezkompromisowej dedykacji, która wyklucza angażowanie się w relacje rodzinne i społeczne w tradycyjnym rozumieniu.

Długi rodzinne i ich konsekwencje

W 1874 roku, po śmierci ojca, Edgar Degas odkrył, że jego brat René zaciągnął ogromne długi biznesowe. Aby ratować honor rodziny i uniknąć skandalu, Edgar podjął drastyczne kroki – sprzedał swój dom oraz odziedziczoną kolekcję dzieł sztuki. Ta niespodziewana konieczność spłaty zobowiązań brata zmusiła go do zarabiania na życie wyłącznie ze sprzedaży własnych prac. Wydarzenie to znacząco wpłynęło na jego podejście do komercyjnego aspektu sztuki, czyniąc go bardziej pragmatycznym w kwestiach finansowych.

Kariera artystyczna Edgara Degas

Edukacja artystyczna

Formalną edukację artystyczną Edgar Degas rozpoczął w 1855 roku w prestiżowej École des Beaux-Arts w Paryżu. Tam studiował rysunek pod okiem Louisa Lamothe’a, kształcąc się w rygorystycznym stylu akademickim, który był bliski jego idolowi, Jean-Auguste-Dominique Ingresowi. Okres ten był fundamentem dla jego późniejszej kariery, kształtując jego umiejętności techniczne i wyczucie formy.

Studia i podróże artystyczne

W latach 1856–1859 Degas przebywał we Włoszech, gdzie poświęcił czas na studiowanie dzieł wielkich mistrzów renesansu, takich jak Michał Anioł, Rafael czy Tycjan. Te artystyczne pielgrzymki pozwoliły mu na zgłębienie klasycznych kanonów piękna i techniki, które później przetwarzał w swoim własnym, innowacyjnym stylu. Podróże te stanowiły ważny etap w jego rozwoju jako artysty, poszerzając jego horyzonty i inspirując do dalszych poszukiwań.

Debiut i przełom w twórczości

Debiut Edgara Degasa w oficjalnym Salonie Paryskim miał miejsce w 1865 roku z obrazem „Scena wojenna z okresu średniowiecza”. Niestety, dzieło to przeszło niemal bez echa, nie zdobywając znaczącego uznania. Prawdziwy przełom w jego tematyce nastąpił rok później, w 1866 roku, kiedy to wystawił obraz „Upadek dżokeja”. Dzieło to zasygnalizowało jego przejście ku współczesnym tematom, ukazując dynamikę i realizm sceny sportowej, co stało się zapowiedzią jego przyszłych sukcesów.

Rola w organizacji wystaw impresjonistów

Edgar Degas odegrał kluczową rolę w organizacji ośmiu wystaw impresjonistów, które odbywały się w latach 1874–1886. Mimo swojego zaangażowania w ruch impresjonistyczny, nieustannie kłócił się z innymi członkami grupy, co odzwierciedlało jego niezależny charakter i odmienne podejście do sztuki. Jego udział w tych wystawach był jednak nieoceniony dla promocji i ugruntowania pozycji nowego kierunku w malarstwie.

Styl i technika Edgara Degas

Mistrzostwo w rysunku i uchwycenie ruchu

Edgar Degas był przede wszystkim genialnym rysownikiem, a jego twórczość cechowała obsesyjna dążność do uchwycenia ruchu. Ponad połowa jego dorobku artystycznego przedstawia tancerki baletowe, które stały się jego ulubionym tematem. Fascynowały go nie tylko ich wdzięki sceniczne, ale przede wszystkim dyscyplina, fizyczność oraz żmudna praca kulisami, która stanowiła fundament ich spektakularnych występów. Degas potrafił z niezwykłą precyzją oddać dynamikę i subtelność ruchu baletnicy.

Tematyka prac: balet i inne

Chociaż tancerki baletowe zajmują centralne miejsce w twórczości Degasa, jego zainteresowania artystyczne były znacznie szersze. Oprócz świata baletu, jego ulubionymi tematami były kąpiące się kobiety, ukazane w intymnych, niepozowanych sytuacjach, a także wyścigi konne z dżokejami, które fascynowały go swoją dynamiką i energią. Tworzył również portrety, wyróżniające się głębią psychologiczną i subtelnym studium charakteru przedstawianych postaci.

Nowatorskie kadrowanie i perspektywa

Degas wprowadził do malarstwa nowatorskie kadrowanie, które przypominało „migawki” fotograficzne. Często ucinał postacie w połowie lub wybierał nietypowe, asymetryczne punkty widzenia, co nadawało jego pracom wrażenie spontaniczności i uchwycenia chwili. Ta technika, inspirowana wczesną fotografią, pozwoliła mu na stworzenie kompozycji o niezwykłej świeżości i dynamice, odrywając się od klasycznych, symetrycznych układów.

Technika pasteli i eksperymenty

W dojrzałym okresie twórczości Edgar Degas mistrzowsko opanował technikę pasteli. Nakładał je warstwowo, co pozwalało mu na osiągnięcie niezwykłej głębi koloru i tekstury. Technika ta umożliwiała mu łączenie precyzji linii z ekspresyjnym kolorem, tworząc dzieła o unikalnej atmosferze. Degas eksperymentował również z monotypią, którą często poprawiał pastelami, tworząc unikalne efekty wizualne i zaskakujące przejścia tonalne.

Edgar Degas jako rzeźbiarz

Pierwsze publiczne wystawienie rzeźby

Rzeźba stanowiła istotną część twórczości Edgara Degasa od lat 80. XIX wieku, jednak za życia artysta zdecydował się publicznie wystawić tylko jedną pracę – „Małą czternastoletnią tancerkę” w 1881 roku. Ta decyzja była świadectwem jego ostrożności i być może niepewności co do odbioru jego trójwymiarowych dzieł przez ówczesną publiczność.

Skandal wokół „Małej czternastoletniej tancerki”

„Mała czternastoletnia tancerka” wywołała niemały skandal. Rzeźba przedstawiała młodą tancerkę z niezwykłym realizmem, a jej szokujące użycie prawdziwych materiałów, takich jak tiulowa spódniczka i satynowa wstążka, w połączeniu z realistycznym ukazaniem dziewczyny, dla wielu było zbyt odważne i prowokacyjne. Dzieło to stanowiło jednak ważny krok w rozwoju rzeźby, przełamując konwencje i wprowadzając nowe materiały.

Odkrycie i odlanie rzeźb pośmiertnie

Większość rzeźb Edgara Degasa, obejmująca około 150 sztuk wykonanych z wosku i gliny, została odkryta w jego pracowni dopiero po jego śmierci w 1917 roku. Dopiero po jego odejściu udało się odlać 74 z tych rzeźb w brązie dla celów kolekcjonerskich. Ten proces pozwolił na zachowanie jego bogatego dorobku rzeźbiarskiego, który za życia pozostawał w dużej mierze ukryty przed światem.

Zdrowie i jego wpływ na twórczość

Odkrycie wady wzroku

Podczas wojny francusko-pruskiej w 1870 roku, w trakcie służby w Gwardii Narodowej, Edgar Degas odkrył podczas ćwiczeń strzeleckich, że ma wadę wzroku. To odkrycie stało się dla niego życiową traumą i powracającym powodem do niepokoju, znacząco wpływając na ewolucję jego stylu malarskiego i podejścia do pracy.

Wpływ problemów ze wzrokiem na styl

Problemy ze wzrokiem Degasa nasiliły się drastycznie po 1890 roku. Ta postępująca utrata zdolności widzenia zmusiła go do porzucenia malarstwa olejnego, które wymagało precyzyjnego widzenia detali i subtelnych przejść tonalnych. Zwrócił się wówczas ku technikom, które mógł tworzyć bardziej „na dotyk”, takim jak pastele i rzeźba, co pozwoliło mu kontynuować pracę twórczą mimo ograniczeń wizualnych.

Zmiana technik twórczych

Pogarszający się wzrok Degasa wymusił znaczącą zmianę w jego technikach twórczych. Zamiast precyzyjnych pociągnięć pędzla, zaczął preferować bardziej intuicyjne metody, które pozwalały mu pracować w trudniejszych warunkach oświetleniowych. Pastele, dzięki swojej fakturze i możliwości nakładania warstwowego, stały się dla niego idealnym medium, pozwalającym na wyrażenie emocji i formy bez konieczności skupiania się na drobnych detalach.

Całkowite zaprzestanie pracy artystycznej

Około 1912 roku, z powodu niemal całkowitej utraty wzroku, Edgar Degas był zmuszony całkowicie zaprzestać pracy artystycznej. Okres ten był dla niego niezwykle trudny, pozbawiony możliwości tworzenia, które było jego życiową pasją. Mimo to, do końca swoich dni pozostał skupiony na swojej gasnącej wizji i wspomnieniach o dawnych pracach.

Kontrowersje i poglądy Edgara Degas

Charakter i relacje z otoczeniem

Edgar Degas znany był ze swojego trudnego, kłótliwego charakteru. Jego konserwatywne poglądy społeczne i skłonność do krytycyzmu sprawiły, że wielu jego przyjaciół ostatecznie go opuściło. Jego osobowość była złożona i często stanowiła wyzwanie dla otoczenia, co jednak nie umniejszało jego artystycznego geniuszu.

Uprzedzenia antysemickie

Skandal wokół sprawy Dreyfusa ujawnił silne uprzedzenia antysemickie Edgara Degasa. To spowodowało zerwanie kontaktów z jego żydowskimi przyjaciółmi i stanowiło mroczny aspekt jego publicznego wizerunku. Jego poglądy w tej kwestii były głęboko zakorzenione i budziły kontrowersje nawet w kręgach artystycznych.

Pseudonaukowe teorie w twórczości

W 1881 roku Degas stworzył serię zatytułowaną „Fizjonomie przestępców”. W ramach tego projektu analizował rysy twarzy skazanych morderców, wierząc w pseudonaukowe teorie o wrodzonej skłonności do zbrodni na podstawie wyglądu zewnętrznego. To podejście, choć dziś postrzegane jako pseudonaukowe, świadczy o jego zainteresowaniu ludzką psychiką i skłonności do eksplorowania mroczniejszych aspektów natury ludzkiej.

Ciekawostki z życia i twórczości Edgara Degas

Kolekcje muzealne za życia artysty

Jedynym obrazem Edgara Degasa, który za jego życia trafił do zbiorów muzealnych, było dzieło „Biuro bawełny w Nowym Orleanie” z 1873 roku. To pokazuje, jak bardzo artysta był niedoceniany za życia pod względem oficjalnego uznania, mimo swojej rosnącej sławy w kręgach artystycznych.

Kolekcjonerstwo sztuki

Edgar Degas był zapalonym kolekcjonerem sztuki. Zgromadził imponującą kolekcję dzieł takich mistrzów jak El Greco, Manet, Pissarro, Cézanne, Gauguin, a nawet Van Gogh. Jego zbiory świadczyły o jego wyrafinowanym guście i głębokim zrozumieniu dla sztuki, zarówno tej współczesnej, jak i dawnej.

Podejście do malarstwa plenerowego

Degas miał specyficzne podejście do natury, szydząc z artystów malujących w plenerze. Uważał taką pracę za mało wartościową w porównaniu ze studiami w pracowni, twierdząc, że gdyby był rządem, powołałby specjalną brygadę żandarmów do pilnowania artystów malujących na zewnątrz. Ta postawa podkreślała jego preferencję dla kontrolowanego środowiska pracowni i analizy formy.

Relacja z Mary Cassatt

Artysta utrzymywał bliską, choć skomplikowaną relację z amerykańską malarką Mary Cassatt. Oboje wzajemnie na siebie wpływali artystycznie, a ich przyjaźń była ważnym elementem ich artystycznych ścieżek. Cassatt była jedną z niewielu osób, z którymi Degas potrafił nawiązać głębszą więź.

Obserwacje za kulisami opery

Edgar Degas często odwiedzał operę nie tylko jako widz, ale przede wszystkim jako obserwator życia za kulisami. Te wizyty dostarczały mu materiału do setek szkiców i obrazów, ukazując świat baletu od strony, która była niedostępna dla zwykłej publiczności. Interesowały go nie tylko same tancerki, ale całe otoczenie operowe.

Cykl „Kąpiące się kobiety”

Jego prace z cyklu „Kąpiące się kobiety” były nowatorskie, ponieważ pokazywały kobiety w intymnych, niepozowanych sytuacjach, bez idealizacji. Ukazywały je podczas codziennych czynności higienicznych, co stanowiło odważne odejście od tradycyjnego przedstawiania kobiecego piękna w sztuce.

Eksperymenty z fotografią

Degas był jednym z pierwszych wielkich artystów, którzy na poważnie zajęli się fotografią. Wykorzystywał ją jako pomoc w kompozycji obrazów, analizując ruch i światło w sposób, który wcześniej był niedostępny. Fotografia pozwoliła mu na eksperymentowanie z perspektywą i kadrowaniem w nowy, innowacyjny sposób.

Styl życia pod koniec życia

Mimo bogactwa, które posiadał w młodości, pod koniec życia Edgar Degas żył bardzo skromnie. Skupiony wyłącznie na swojej gasnącej wizji i dawnych pracach, jego życie stało się ascetyczne, zdominowane przez walkę z utratą wzroku i refleksję nad własną twórczością.

Dążenie do perfekcji

Jego upór w dążeniu do perfekcji sprawiał, że potrafił latami poprawiać jeden obraz, często odbierając go nabywcom, by nanieść kolejne zmiany. Ta pedanteria, choć czasochłonna, świadczy o jego nieustannym dążeniu do osiągnięcia idealnego wyrazu artystycznego.

Analiza techniki i jej surowość

Choć kojarzony z delikatnością baletu, technika Degasa była surowa i analityczna. Jego prace, mimo pozornej lekkości, były wynikiem głębokiej analizy formy, światła i ruchu, co nadawało im siłę i wyrazistość.

Wpływ na sztukę nowoczesną

Wpływ Degasa na sztukę nowoczesną jest ogromny, szczególnie w zakresie kompozycji i odwagi w przedstawianiu codzienności. Jego innowacyjne podejście do kadrowania i tematyki otworzyło nowe możliwości dla przyszłych pokoleń artystów.

Paradoksalna sława rzeźb woskowych

Jego rzeźby woskowe były dla niego formą ćwiczenia, a nie produktem finalnym. To sprawia, że ich pośmiertna sława i uznanie jako samodzielnych dzieł sztuki jest paradoksalna, ale jednocześnie podkreśla jego wszechstronność i eksperymentalny charakter.

Filozofia sztuki

Degas uważał, że „sztuka nie jest tym, co widzisz, ale tym, co pozwalasz zobaczyć innym”. Ta myśl podkreśla jego przekonanie o roli artysty jako interpretatora rzeczywistości i twórcy własnej wizji świata.

Trwała pozycja w świecie sztuki

Do dziś Edgar Degas pozostaje jednym z najdroższych i najchętniej wystawianych artystów w największych galeriach świata. Jego dzieła, będące połączeniem technicznego mistrzostwa, głębokiej obserwacji i innowacyjności, nadal fascynują i inspirują odbiorców, potwierdzając jego status jako jednego z największych mistrzów w historii sztuki.

Edgar Degas, choć sam nie identyfikował się w pełni z impresjonizmem, stał się jedną z jego kluczowych postaci dzięki innowacyjnemu podejściu do kompozycji, perspektywy i tematyki. Jego głębokie studia nad ruchem, zwłaszcza w kontekście świata baletu, a także odważne przedstawianie intymnych momentów życia codziennego, uczyniły go artystą przełomowym. Mimo osobistych zmagań, takich jak postępująca utrata wzroku, oraz kontrowersyjnych poglądów, jego wszechstronność artystyczna i nieustanne dążenie do perfekcji zaowocowały dziełami, które do dziś wyznaczają standardy w historii sztuki.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Edgar_Degas