el Greco – malarz z Krety, mistrz ekstazy św. Franciszka

0

Doménikos Theotokópoulos, powszechnie znany jako El Greco, to postać o niezwykłej głębi artystycznej i złożonej biografii. Urodzony na Krecie 1 października 1541 roku, w 2024 roku artysta miałby 583 lata. Swoje życie związał jednak nierozerwalnie z Hiszpanią, gdzie w Toledo zmarł 7 kwietnia 1614 roku, w wieku 72 lat. Choć jego korzenie tkwiły w kulturze greckiej, a jego prawdziwe imię i nazwisko było świadectwem tego pochodzenia, to właśnie w Hiszpanii rozwinął swój niepowtarzalny styl, który do dziś fascynuje badaczy i miłośników sztuki. El Greco był wszechstronnym artystą – malarzem, rzeźbiarzem i architektem, którego dzieła wykraczają poza ramy epoki, w której tworzył, zapowiadając przyszłe kierunki rozwoju sztuki.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: W 2024 roku artysta miałby 583 lata.
• Żona/Mąż: Brak informacji o małżeństwie.
• Dzieci: Miał syna Jorge Manuela.
• Zawód: Malarz, rzeźbiarz, architekt.
• Główne osiągnięcie: Stworzenie unikalnego stylu malarskiego, prekursorskiego wobec ekspresjonizmu i kubizmu, oraz dzieła takie jak „Pogrzeb hrabiego Orgaza”.

Kim był El Greco? Geneza przydomka i tożsamość artysty

Doménikos Theotokópoulos, znany światu jako El Greco, przyszedł na świat 1 października 1541 roku w Królestwie Kandii, na terenie dzisiejszej Krety, będącej wówczas pod panowaniem Republiki Weneckiej. Artysta zmarł 7 kwietnia 1614 roku w Toledo, w Hiszpanii, w wieku 72 lat. Choć nie urodził się w tym hiszpańskim mieście, to właśnie tam spędził większość swojego dorosłego życia, tworząc swoje najznakomitsze dzieła i kształtując swój niepowtarzalny styl. El Greco był artystą o niezwykłej wszechstronności – oprócz malarstwa, które przyniosło mu największą sławę, zajmował się również rzeźbą i architekturą, co pozwalało mu na kompleksowe projektowanie dzieł, w tym całych zespołów ołtarzowych. Jego prawdziwe imię i nazwisko, Doménikos Theotokópoulos, często pojawiało się w jego podpisach, zapisane greckimi literami, co było wyrazem przywiązania do tożsamości, mimo przyjęcia hiszpańskiego przydomka „El Greco”.

Rodzina i życie prywatne El Greco

Wywodzący się z zamożnej rodziny miejskiej, El Greco miał stabilną pozycję społeczną. Jego ojciec, Geṓrgios Theotokópoulos, był kupcem i poborcą podatkowym. Artysta miał starszego brata, Manoússosa Theotokópoulosa, który również był zamożnym kupcem. Bliska relacja braci potwierdzona jest faktem, że Manoússos spędził ostatnie lata swojego życia w domu malarza w Toledo. Większość uczonych uważa, że rodzina artysty była wyznania greckoprawosławnego. Jednakże, w Hiszpanii El Greco określał się jako „pobożny katolik”, co badacze interpretują jako konieczność adaptacyjną w nowym środowisku. Miał syna, Jorge Manuela, który również podążył drogą artystyczną, stając się malarzem i architektem, często współpracującym z ojcem. El Greco był człowiekiem niezwykle oczytanym, co potwierdza jego „biblioteka robocza” licząca 130 tomów, którą pozostawił po śmierci. W jej skład wchodziła Biblia w języku greckim oraz klasyka literatury starogreckiej i łacińskiej.

Kariera zawodowa El Greco

Początki na Krecie (szkoła kreteńska)

Pierwsze kroki w sztuce El Greco stawiał na Krecie, gdzie zdobywał szlify jako malarz ikon w tradycji postbizantyjskiej. Już w 1563 roku, mając zaledwie 22 lata, był oficjalnie określany w dokumentach jako „mistrz” (maestro Domenigo), co świadczy o jego wczesnym rozwoju artystycznym i uznaniu w swoim fachu. Jego prace z tego okresu, choć mniej znane, stanowią fundament dla jego późniejszej, unikalnej twórczości.

Okres wenecki

W wieku 26 lat, około 1567 roku, El Greco wyjechał do Wenecji, jednego z najważniejszych centrów artystycznych epoki. Według listu Giulia Clovio, artysta był tam „uczniem” samego Tycjana, który mimo zaawansowanego wieku wciąż prowadził prężnie działającą pracownię. Inspiracje weneckie zaczęły wzbogacać styl El Greco, wprowadzając do niego elementy renesansu weneckiego. Szczególny wpływ wywarli na niego malarze tacy jak Tintoretto, którego dynamika i ekspresja znalazły odzwierciedlenie w jego późniejszych pracach. Okres ten był kluczowy dla ukształtowania się jego malarskiego języka.

Pobyt w Rzymie

Dzięki rekomendacji Giulia Clovio, El Greco w 1570 roku przybył do Rzymu, gdzie zamieszkał w Palazzo Farnese jako gość kardynała Alessandro Farnese. W Wiecznym Mieście artysta otworzył własny warsztat i zatrudnił asystentów. Jednakże, jego pobyt w Rzymie nie przebiegł bez konfliktów. El Greco wszedł w otwarty spór z otoczeniem, krytykując technikę Michała Anioła, co przyniosło mu niechęć i problemy. Jego bezpośredniość i niekonwencjonalne poglądy, jak choćby propozycja zamalowania „Sądu Ostatecznego” w Kaplicy Sykstyńskiej, by dostosować go do nowej doktryny, doprowadziły do napięć. Architekt Pirro Ligorio nazwał go nawet „głupim cudzoziemcem”. Z powodu swojej trudnej osobowości i nieustannych kontrowersji, kardynał Farnese ostatecznie nakazał mu opuszczenie swojej rezydencji, co oznaczało koniec jego rzymskiego epizodu.

Przełom w Toledo

Po burzliwym okresie w Rzymie, El Greco w 1577 roku przeniósł się do Hiszpanii, a konkretnie do Toledo, które w tamtym czasie było religijną stolicą kraju. To właśnie tam jego kariera nabrała tempa i artysta zyskał szerokie uznanie. Jego pierwsze duże zlecenia obejmowały malowidła do kościoła Santo Domingo el Antiguo, a przede wszystkim słynne dzieło „El Espolio” (Obnażenie z szat), które ugruntowało jego pozycję jako wybitnego malarza. Mimo sukcesu, nawet przy tym pierwszym wielkim dziele, El Greco musiał walczyć w sądzie o godziwe wynagrodzenie, co świadczy o jego uporczywości w dociekaniu sprawiedliwości finansowej. Okres hiszpański el greco wyraźnie wpłynął na rozwój jego stylu, nadając mu głębszy wymiar duchowy.

Konflikt z Filipem II

El Greco, licząc na wsparcie i mecenat królewski, namalował dla Filipa II dwa ważne dzieła: „Allegorię Świętej Ligi” (znaną również jako „Adoracja Imienia Jezus”) oraz „Męczeństwo św. Maurycego”. Niestety, król nie docenił tych prac, prawdopodobnie ze względu na zbyt śmiały i niekonwencjonalny styl artysty. W rezultacie Filip II nie przyznał mu dalszych zleceń, co zmusiło El Greco do skupienia się na pracy w Toledo i ograniczyło jego dostęp do królewskiego dworu, choć praca nad dziełami dla Escorialu była znaczącym epizodem.

Osiągnięcia i uznanie El Greco

Mimo kontrowersyjnego stylu, za życia El Greco zyskał znaczące uznanie. W 1607 roku urzędnicy miejscy w Toledo opisali go jako „jednego z największych ludzi w tym królestwie i poza nim”, co świadczy o jego wysokiej pozycji w społeczeństwie i docenieniu jego talentu. Po śmierci jego styl był przez wieki niezrozumiały, a jego dzieła traktowano jako „ekscentryczne bazgroły” czy dzieła artysty, który miał problemy ze wzrokiem. Jednak w XX wieku El Greco został na nowo odkryty i uznany za prekursora ekspresjonizmu i kubizmu. Jego twórczość inspirowała największych artystów i literatów, takich jak Rainer Maria Rilke czy Nikos Kazantzakis, co potwierdza jego ponadczasowe znaczenie.

Chronologia kariery El Greco

• 1563: Uznany za „mistrza” (maestro Domenigo) na Krecie.
• ok. 1567–1570: Pobyt w Wenecji, nauka u Tycjana.
• 1570–1576: Pobyt w Rzymie, otwarcie własnego warsztatu.
• od 1577: Przełom w Toledo, pierwsze wielkie zlecenia.
• 1607: Opisany jako „jeden z największych ludzi w tym królestwie i poza nim”.
• XX wiek: Uznany za prekursora ekspresjonizmu i kubizmu.

Najważniejsze dzieła El Greco

Pogrzeb hrabiego Orgaza

Obraz „Pogrzeb hrabiego Orgaza”, stworzony w latach 1586–1588, jest obecnie najbardziej znanym dziełem El Greco. To monumentalne płótno o wymiarach 480 × 360 cm stanowi mistrzowskie połączenie sfery ziemskiej z niebiańską, prezentując głębokie przesłanie religijne i artystyczne. Dzieło to jest przykładem jego dojrzałego stylu, który charakteryzuje się wydłużonymi postaciami i intensywną kolorystyką.

Widok Toledo

„Widok Toledo”, namalowany w latach 1596–1600, jest jednym z nielicznych pejzaży w dorobku artysty. Obraz wyróżnia się dramatycznym, burzowym niebem i niemal fantastycznym ujęciem panoramy miasta. El Greco celowo zmienił położenie niektórych budynków, aby uzyskać lepszy efekt artystyczny, przedkładając wizję nad realizm, co jeszcze raz podkreśla jego innowacyjne podejście do przedstawiania rzeczywistości. Dzieło to jest ikoną miasta Toledo i jego artystycznego dziedzictwa.

Otwarcie Piątej Pieczęci

Późne dzieło El Greco, „Otwarcie Piątej Pieczęci” (1608–1614), ze względu na swoją niezwykłą ekspresję i deformację postaci, stało się kluczową inspiracją dla twórców nowoczesnych, w tym dla Pabla Picassa. Picasso studiował to dzieło podczas pracy nad swoimi przełomowymi „Pannami z Awinionu”, co dowodzi trwałego wpływu El Greco na sztukę XX wieku. Jest to przykład, jak jego wizjonerskie podejście wykraczało poza epokę, w której tworzył.

Adoracja Imienia Jezus

Znana również jako „Allegoria Świętej Ligi”, „Adoracja Imienia Jezus” była jednym z dzieł przygotowanych dla króla Filipa II. Obraz ten, mimo że nie przypadł do gustu monarsze, jest doskonałym przykładem religijnej tematyki w twórczości El Greco i jego zdolności do przedstawiania złożonych alegorii w sposób dynamiczny i pełen ekspresji. Wraz z „Męczeństwem św. Maurycego” stanowi ważny element jego relacji z dworem królewskim.

Zwiastowanie

Temat „Zwiastowania” był przez El Greco wielokrotnie powtarzany, co pozwala obserwować jego ewolucję artystyczną. Od stylu weneckiego, inspirowanego mistrzami renesansu, po mistyczny manieryzm, który stał się jego znakiem rozpoznawczym. Każda wersja tego biblijnego wydarzenia ukazuje jego dążenie do coraz głębszego wyrażania duchowości i emocji.

Kontrowersje i skandale w życiu El Greco

El Greco, ze względu na swoją wyrazistą osobowość i niekonwencjonalne poglądy, był postacią budzącą kontrowersje. W Rzymie wywołał skandal, twierdząc, że Michał Anioł był „dobrym człowiekiem, ale nie potrafił malować”. Posunął się nawet do zaproponowania papieżowi, że zamaluje fresk „Sąd Ostateczny” w Kaplicy Sykstyńskiej, aby stworzyć dzieło bardziej zgodne z nową doktryną. Te i inne nieortodoksyjne zachowania doprowadziły do jego wypędzenia z Palazzo Farnese przez kardynała Alessandro Farnese. Architekt Pirro Ligorio nazwał go „głupim cudzoziemcem”, co obrazuje napięcia, jakie artysta budował w Rzymie. Jego trudna osobowość objawiała się również w sporach prawnych o wynagrodzenie za swoje dzieła. W latach 1607–1608 prowadził długotrwały spór dotyczący wyceny jego prac, a nawet przy swoim pierwszym wielkim sukcesie w Toledo, przy obrazie „El Espolio”, musiał walczyć w sądzie o należną mu zapłatę.

Ważne postaci i miejsca związane z El Greco

• Rodzina: Geṓrgios Theotokópoulos (ojciec), Manoússos Theotokópoulos (brat), Jorge Manuel (syn).
• Mistrzowie i inspiracje: Tycjan, Tintoretto, Michał Anioł.
• Mecenasi i współpracownicy: Kardynał Alessandro Farnese, Giulio Clovio, Filip II.
• Kluczowe miejsca: Kreta (urodzenie), Wenecja (nauka), Rzym (warsztat), Toledo (główne miejsce twórczości).

Ciekawostki i mniej znane fakty z życia El Greco

Giulio Clovio zastał kiedyś El Greca w letni dzień w całkowicie zaciemnionym pokoju, gdzie artysta pracował, twierdząc, że światło dzienne zakłóca jego „wewnętrzne światło”. Jego charakterystyczny styl, rozpoznawalny dzięki „torturowanym”, nienaturalnie wydłużonym sylwetkom postaci oraz fantastycznej, niemal fosforyzującej kolorystyce, przez lata budził dyskusje. Niektórzy błędnie przypisywali specyficzne deformacje postaci wadzie wzroku artysty, sugerując astygmatyzm. Jednakże, jak twierdził, nie miał problemów ze wzrokiem. Nawet po dekadach życia w Hiszpanii, El Greco nigdy nie przestał podkreślać swoich korzeni, często podpisując się greckim alfabetem i dodając słowo „Krḗs” (Kreteńczyk), co było wyrazem dumy z pochodzenia. Mimo przyjęcia zachodnich technik malarskich, w jego pracach zawsze pobrzmiewało echo surowości i duchowości prawosławnych ikon. W „Widoku Toledo” artysta celowo zmienił położenie niektórych budynków, aby uzyskać lepszy efekt artystyczny, przedkładając wizję nad realizm. Prowadził duży warsztat w Toledo, który produkował repliki jego najpopularniejszych kompozycji, zapewniając mu stałe dochody. Jego syn, Jorge Manuel, również został malarzem i architektem, współpracując z ojcem przy wielu późnych projektach. Styl El Greco był tak osobisty i unikalny, że nie stworzył on trwałej szkoły – jego sztuka „umarła” wraz z nim, by odrodzić się dopiero wieki później. W inwentarzu po jego śmierci znaleziono liczne modele z wosku, gipsu i gliny, których używał do studiowania póz i oświetlenia. W swoim egzemplarzu książki Vasariego zostawił liczne, często krytyczne uwagi, które rzucają światło na jego teorię sztuki. W Toledo wynajmował luksusowe apartamenty w pałacu markiza de Villena, co świadczy o jego wysokich aspiracjach życiowych. Podobno zatrudniał muzyków, aby grali mu podczas jedzenia, co było przejawem jego zamiłowania do luksusu i estetyki. Przez cały XVIII wiek uważano go za artystę szalonego, a jego dzieła za „ekscentryczne bazgroły”. Pablo Picasso studiował „Otwarcie Piątej Pieczęci” podczas pracy nad swoimi przełomowymi „Pannami z Awinionu”. Dziś El Greco jest nierozerwalnie kojarzony z Toledo, a miasto to stało się głównym celem pielgrzymek miłośników jego talentu. Jego sztuka jest uważana za najwyższy wyraz mistycyzmu hiszpańskiego, mimo że sam artysta był cudzoziemcem. Choć sam zawsze był Doménicosem, historia nadała mu przydomek „El Greco”, który stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych marek w historii sztuki.

Kluczowe fakty o El Greco

Warto wiedzieć: El Greco, mimo że urodził się na Krecie, większość swojego życia spędził w Toledo, tworząc dzieła, które na zawsze wpisały się w historię sztuki. Jego unikalny styl, łączący wpływy bizantyjskie z renesansem weneckim i własną, ekspresyjną wizją, uczynił go prekursorem nurtów artystycznych XX wieku.

Najważniejsze dzieła i ich znaczenie

Doménikos Theotokópoulos, znany jako El Greco, pozostawił po sobie dziedzictwo artystyczne, które wykracza poza granice epoki i gatunku. Jego niezwykła wizja, połączona z techniczną biegłością i głębokim duchem, uczyniła go postacią wybitną w historii sztuki. Mimo początkowych trudności w zrozumieniu jego stylu, El Greco zyskał zasłużone uznanie jako jeden z prekursorów nowoczesnych nurtów artystycznych, a jego dzieła nadal inspirują i poruszają widzów na całym świecie.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/El_Greco