Francisco de Orellana, urodzony w 1511 roku w Trujillo, w Koronie Kastylii, był hiszpańskim odkrywcą i konkwistadorem, który zasłynął jako pierwszy Europejczyk, który przepłynął Amazonkę od źródła do ujścia. W swoim życiu był blisko związany z Francisco Pizarro, słynnym konkwistadorem Peru, a według wielu źródeł był jego kuzynem. Orellana ożenił się z Aną de Ayala, która odważnie towarzyszyła mu w jego drugiej, tragicznej wyprawie do Ameryki Południowej w 1545 roku. Jego dokonania eksploracyjne, choć zakończone przedwcześnie śmiercią w listopadzie 1546 roku, na zawsze zmieniły postrzeganie świata i otworzyły nowy rozdział w historii odkryć geograficznych.
Francisco de Orellana był hiszpańskim odkrywcą i konkwistadorem, który na stałe wpisał się w historię geografii jako pierwszy Europejczyk, który pokonał rzekę Amazonkę od źródła do ujścia. Na [październik 2024] roku ma 513 lat. Jego życie, pełne przygód i niebezpieczeństw, zakończyło się w wieku zaledwie 35 lat. W swojej karierze był blisko związany z Francisco Pizarro, słynnym konkwistadorem Peru, a jego małżeństwo z Aną de Ayala było świadectwem niezwykłej odwagi i partnerstwa w ekstremalnych warunkach. Jego największym osiągnięciem jest pierwsza w historii europejska wyprawa wzdłuż całej Amazonki.
Najważniejsze fakty:
- Wiek: 513 lat (na [październik 2024])
- Żona/Mąż: Ana de Ayala
- Dzieci: Brak informacji
- Zawód: Odkrywca, konkwistador
- Główne osiągnięcie: Pierwsze europejskie pokonanie rzeki Amazonki od źródła do ujścia
Podstawowe informacje o Francisco de Orellanie
Francisco de Orellana przyszedł na świat w 1511 roku w hiszpańskim mieście Trujillo. Jego życie, choć krótkie, było pełne przygód i znaczących wydarzeń. Zmarł w listopadzie 1546 roku, w wieku zaledwie 34-35 lat, w delcie Amazonki, gdzie jego druga, niefortunna wyprawa dobiegła końca. Jego postać często pojawia się w dziełach sztuki, gdzie utrwalony wizerunek z charakterystyczną opaską na lewym oku sugeruje rany odniesione podczas licznych kampanii wojskowych, które prowadził w Ameryce Południowej.
Był blisko związany z Francisco Pizarro, jednym z najważniejszych konkwistadorów w historii Ameryki Południowej, często określany jako jego przyjaciel, a według wielu historyków nawet kuzyn. Ta bliska relacja z Pizarro miała znaczący wpływ na przebieg kariery Orellany, otwierając mu drzwi do udziału w kluczowych ekspedycjach i konfliktach w regionie Peru.
Życie prywatne i rodzinne Francisco de Orellany
Małżeństwo z Aną de Ayala
Francisco de Orellana poślubił Anę de Ayala. Mimo młodego wieku i trudnej sytuacji materialnej, Ana de Ayala wykazała się niezwykłą odwagą i lojalnością, decydując się na towarzyszenie swojemu mężowi w jego drugiej, niezwykle niebezpiecznej wyprawie do Ameryki Południowej w 1545 roku. Jej obecność była nie tylko wsparciem emocjonalnym, ale także świadectwem siły więzi małżeńskiej w obliczu ekstremalnych wyzwań.
Ana de Ayala była jedną z tych, którym udało się przeżyć tragiczną drugą wyprawę Francisco de Orellany. Po powrocie, dotarła do hiszpańskiej bazy na wyspie Margarita. Tam, jako naoczny świadek, relacjonowała okoliczności śmierci swojego męża, dostarczając kluczowych informacji historykom na temat ostatnich chwil życia odkrywcy Amazonki.
Rola ojczyma, Cosmo de Chaves
Kluczową postacią w życiu rodzinnym Francisco de Orellany był jego ojczym, Cosmo de Chaves. Odegrał on niezwykle ważną rolę w sferze finansowej, zapewniając Orellanie fundusze niezbędne do zorganizowania drugiej, ambitnej wyprawy. Bez tego wsparcia finansowego, realizacja jego planów eksploracyjnych mogłaby okazać się niemożliwa, co podkreśla znaczenie tej relacji dla dalszych losów odkrywcy.
Kariera i eksploracja Francisco de Orellany
Początki w Nowym Świecie
Przygodę w Nowym Świecie Francisco de Orellana rozpoczął prawdopodobnie w 1527 roku, służąc początkowo w Nikaragui. Następnie, w 1533 roku, jego losy skierowały go do Peru, gdzie dołączył do armii Francisco Pizarro. Był to punkt zwrotny w jego karierze, wprowadzający go w sam środek burzliwych wydarzeń związanych z podbojem imperium Inków.
Udział w wojnie domowej w Peru
W 1538 roku Francisco de Orellana odegrał znaczącą rolę w krwawej wojnie domowej, która wybuchła w Peru między Francisco Pizarro a Diego de Almagro. Orellana opowiedział się po stronie Pizarro, a po zwycięstwie tej frakcji został nagrodzony stanowiskiem gubernatora La Culata. To wydarzenie umocniło jego pozycję w kolonialnej administracji i pozwoliło mu na dalszy rozwój kariery.
Wyprawa w poszukiwaniu „Krainy Cynamonu”
W 1541 roku Francisco de Orellana dołączył jako porucznik do wyprawy Gonzala Pizarro. Głównym celem tej ekspedycji było odnalezienie mitycznej „Krainy Cynamonu” (La Canela). Wyprawa ta, choć nie przyniosła odnalezienia legendarnej krainy, okazała się kluczowa dla dalszych losów Orellany i doprowadziła do jednego z największych odkryć geograficznych w historii.
Dowodzenie wyprawą wzdłuż Amazonki
Podczas pierwszej wyprawy, 26 grudnia 1541 roku, doszło do wydarzeń, które skierowały Orellanę na nową ścieżkę kariery. Jego ludzie, zaniepokojeni brakiem żywności i perspektywą głodowania, zagrozili buntem, jeśli nie będą kontynuować spływu rzeką w poszukiwaniu zapasów. W tej krytycznej sytuacji, Francisco de Orellana został wybrany wodzem nowej grupy badawczej, co dało mu bezpośrednie przywództwo w dalszej eksploracji.
Ta decyzja zapoczątkowała epokowe przedsięwzięcie. Orellana i jego ludzie wyruszyli w nieznane, pokonując kolejne odcinki rzeki, która miała stać się znana na całym świecie. Decyzja o kontynuowaniu podróży, podjęta w obliczu trudności, okazała się przełomowa, otwierając drogę do odkrycia, które na zawsze odmieniło oblicze geografii.
Pierwsze europejskie pokonanie Amazonki
Dokonanie Francisco de Orellany jest bezprecedensowe. Płynąc wzdłuż całej długości Amazonki, dotarł do jej ujścia 24 sierpnia 1542 roku. Był to pierwszy znany Europejczyk, który pokonał tę gigantyczną rzekę, przemierzając tysiące kilometrów przez nieznane i dzikie tereny. Jego wyprawa dostarczyła pierwszych szczegółowych relacji o ogromie i bogactwie rzeki oraz otaczającej ją dżungli.
Po dotarciu do Atlantyku, Orellana i jego załoga nie zakończyli swojej podróży. Na dwóch zbudowanych przez siebie brygantynach, nazwach „San Pedro” i „Victoria”, żeglowali wzdłuż wybrzeża, docierając do wyspy Cubagua. To właśnie ta podróż stała się kamieniem milowym w eksploracji Ameryki Południowej, a odkrycie rzeki miało dalekosiężne konsekwencje dla późniejszego poznawania kontynentu.
Powrót do Hiszpanii i nominacja na gubernatora
Po powrocie z Ameryki Południowej, Francisco de Orellana zabiegał o formalne uznanie swoich dokonań i misję dalszego podboju i osadnictwa. Jego wysiłki przyniosły skutek. 13 lutego 1544 roku książę Filip II mianował go gubernatorem Nowej Andaluzji, terytorium obejmującego tereny Amazonii. Ta nominacja dawała mu oficjalne upoważnienie do dalszych działań eksploracyjnych i kolonizacyjnych w tym regionie.
Osiągnięcia i nagrody Francisco de Orellany
Założenie miasta Guayaquil
Jednym z ważnych osiągnięć Francisco de Orellany jest jego rola w historii miasta Guayaquil, obecnie znajdującego się w Ekwadorze. Choć miasto zostało pierwotnie założone przez Francisco Pizarro, to Orellana jest uznawany za postać, która je wyludniła i ponownie zasiedliła, nadając mu nowy kształt i znaczenie. Jego działania przyczyniły się do rozwoju tego ważnego ośrodka miejskiego w regionie.
Upamiętnienia w Ameryce Południowej
W uznaniu jego zasług dla eksploracji, Francisco de Orellana został uhonorowany licznymi upamiętnieniami w Ameryce Południowej. Jego imieniem nazwano prowincję Orellana w Ekwadorze, a także miasto Puerto Francisco de Orellana. Te nazwy geograficzne świadczą o trwałym śladzie, jaki odkrywca pozostawił na kontynencie, przypominając o jego historycznej roli.
Przez pewien czas w historii sama rzeka Amazonka była nazywana „Rzeką Orellany” (Rio de Orellana), na cześć jej pierwszego europejskiego odkrywcy. Ta nazwa podkreślała znaczenie jego podróży i jego rolę jako pierwszego, który przemierzył jej wody od początku do końca. Chociaż dzisiaj rzeka znana jest pod nazwą Amazonka, historyczne określenie świadczy o jego fundamentalnym wkładzie w jej poznanie.
Kontrowersje i skandale w życiu Francisco de Orellany
Oskarżenia o zdradę
Pierwsza wyprawa Francisco de Orellany, mimo swoich odkryć, zakończyła się poważnymi oskarżeniami o zdradę ze strony Gonzala Pizarro. Gonzalo Pizarro uważał, że Orellana celowo go porzucił w dżungli, co stanowiło poważny zarzut i rzutowało na jego reputację. Ta sytuacja pokazuje złożoność relacji i rywalizacji między konkwistadorami w tamtym okresie.
Przygotowania do drugiej wyprawy
Przygotowania do drugiej wyprawy Francisco de Orellany, która miała miejsce w 1544 roku, były naznaczone licznymi problemami. Orellana był ścigany przez wierzycieli z powodu długów, co dodatkowo komplikowało jego plany. Jednocześnie, był on obiektem inwigilacji ze strony portugalskich szpiegów, co świadczy o napięciach politycznych i gospodarczych między Hiszpanią a Portugalią w kontekście eksploracji Nowego Świata.
Aby uniknąć aresztowania przez władze w Sanlucar, Orellana musiał podjąć drastyczne kroki. 11 maja 1545 roku potajemnie uciekł z portu, ukrywając się na jednym ze swoich statków. Ta desperacka ucieczka ukazuje skalę trudności, z jakimi mierzył się odkrywca, próbując zrealizować swoje ambitne cele.
Akt piractwa
Podczas drugiej wyprawy, w desperackim poszukiwaniu zapasów, Francisco de Orellana dopuścił się aktu piractwa na otwartym morzu. Napadł na karawelę i zrabował jej zapasy. Ten incydent, choć motywowany koniecznością przetrwania, stanowił poważne naruszenie prawa i rzutował na jego wizerunek jako poszukiwacza przygód i odkrywcy.
Ciekawostki z życia Francisco de Orellany
Pochodzenie nazwy „Amazonka”
Jedną z najbardziej fascynujących ciekawostek związanych z Francisco de Orellaną jest pochodzenie nazwy rzeki Amazonki. Według relacji kronikarza Gaspara de Carvajala, nazwa ta wywodzi się od bitwy, którą Orellana i jego ludzie stoczyli z plemieniem Tapuyas. W tej bitwie kobiety walczyły ramię w ramię z mężczyznami, co przypomniało Orellanie mityczne Amazonki z greckich opowieści. To właśnie to skojarzenie doprowadziło do nadania rzece jej charakterystycznej nazwy.
Warto wiedzieć: Nazwa „Amazonka” jest bezpośrednim nawiązaniem do greckich mitów o wojowniczych kobietach, które żyły bez mężczyzn i były znane ze swojej siły i niezależności. To skojarzenie z mitycznymi wojowniczkami podkreślało odwagę i determinację kobiet, które Orellana zaobserwował podczas bitwy.
Budowa brygantyn w dżungli
Podczas pierwszej wyprawy Francisco de Orellany, jego ludzie musieli wykazać się niezwykłą pomysłowością i umiejętnościami inżynieryjnymi. W sercu amazońskiej dżungli, używając prymitywnych narzędzi, zbudowali dwie brygantyny – „San Pedro” i „Victoria”. Te statki okazały się kluczowe dla dalszej eksploracji rzeki i stanowiły dowód na determinację i zaradność hiszpańskich odkrywców.
Druga wyprawa Francisco de Orellany była logistyczną katastrofą. Z 300 ludzi, którzy wyruszyli z Hiszpanii, blisko 100 zmarło na skutek epidemii na Wyspach Zielonego Przylądka, zanim jeszcze dotarli do celu. Ta wysoka śmiertelność świadczy o ogromnych niebezpieczeństwach i wyzwaniach związanych z podróżami w tamtych czasach.
W ostatnich miesiącach życia, Francisco de Orellana i jego ludzie byli zmuszeni do desperackich środków, aby przetrwać w nieprzyjaznym terenie delty Amazonki. Byli zmuszeni do jedzenia własnych psów i koni, co świadczy o skrajnym wyczerpaniu i braku zasobów, z jakimi się zmagali.
Według kronikarza Gaspara de Carvajala, Orellana napotkał wzdłuż Amazonki kwitnącą cywilizację. To stwierdzenie, które niegdyś mogło być postrzegane jako przesada, znajduje dziś potwierdzenie we współczesnych badaniach archeologicznych. Odkrycia geoglifów i terra preta na terenach Amazonii sugerują istnienie zaawansowanych społeczeństw, które zamieszkiwały te obszary w przeszłości, co potwierdza trafność relacji Orellany.
Postać Francisco de Orellany przeniknęła również do popkultury. Jego historia zainspirowała film Wernera Herzoga „Aguirre, gniew boży”, a on sam pojawia się w fabule filmu „Indiana Jones i Królestwo Kryształowej Czaszki”, co świadczy o trwałym wpływie jego dokonań na wyobraźnię twórców i odbiorców.
Kluczowe lata w życiu Francisco de Orellany
- 1511: Narodziny Francisco de Orellany w Trujillo, Hiszpania.
- 1527: Prawdopodobny początek służby w Nowym Świecie, w Nikaragui.
- 1533: Dołączenie do armii Francisco Pizarro w Peru.
- 1538: Mianowanie gubernatorem La Culata po wojnie domowej w Peru.
- 1541: Dołączenie do wyprawy Gonzala Pizarro w poszukiwaniu „Krainy Cynamonu”.
- 26 grudnia 1541: Wybranie na wodza nowej grupy badawczej podczas pierwszej wyprawy.
- 24 sierpnia 1542: Dotarcie do ujścia Amazonki, co czyni go pierwszym Europejczykiem, który pokonał tę rzekę.
- 13 lutego 1544: Nominacja na gubernatora Nowej Andaluzji przez księcia Filipa II.
- 11 maja 1545: Potajemna ucieczka z portu w Sanlucar.
- Listopad 1546: Śmierć w delcie Amazonki.
Stan zdrowia i przyczyna śmierci Francisco de Orellany
Francisco de Orellana zmarł w listopadzie 1546 roku. Według relacji jego żony, Any de Ayala, przyczyną jego śmierci była „choroba i żal” (grief). Te słowa sugerują, że jego stan zdrowia, już i tak nadwyrężony przez trudy wypraw, pogłębił się pod wpływem emocjonalnego obciążenia.
Podczas drugiej wyprawy jego stan zdrowia drastycznie się pogorszył. Pod koniec życia był opisywany jako osoba w fatalnej kondycji fizycznej i psychicznej. Ta degradacja stanu zdrowia, połączona z trudami podróży i presją emocjonalną, doprowadziła do jego przedwczesnej śmierci w delcie Amazonki, pozostawiając po sobie dziedzictwo wielkiego odkrywcy, ale także tragiczną historię.
Francisco de Orellana, poprzez swoje odważne przedsięwzięcie, na zawsze wpisał się w historię odkryć geograficznych, dokonując pierwszego europejskiego spływu Amazonką. Jego dziedzictwo jest dowodem na ludzką determinację i odwagę w obliczu nieznanego, choć jego życie zakończyło się tragicznie podczas drugiej wyprawy w 1546 roku.
Często Zadawane Pytania (FAQ)
Co odkrył Francisco de Orellana?
Francisco de Orellana jako pierwszy Europejczyk przepłynął cały bieg rzeki Amazonki. Podczas tej wyprawy odkrył wiele jej dopływów i po raz pierwszy opisał bogactwo flory i fauny tego regionu.
Z czego słynął Francisco de Orellana?
Słynął z odważnej i niezwykłej wyprawy przez dżunglę amazońską w latach 1541-1542. Jego relacje z tej podróży dostarczyły Europie pierwszych szczegółowych informacji o Amazonii.
Co stało się z Francisco de Orellaną?
Po powrocie do Europy zorganizował kolejną wyprawę do Ameryki Południowej, mającą na celu skolonizowanie Amazonii. Niestety, podczas tej ekspedycji zmarł na febrę w 1546 roku.
Gdzie jest pochowany Orellana?
Dokładne miejsce pochówku Francisco de Orellany nie jest znane. Zmarł podczas jednej ze swoich wypraw w rejonie Amazonii, a jego szczątki mogły zostać pochowane w niezaznaczonym miejscu w dżungli.
Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Francisco_de_Orellana
