Kommodus: Cesarz rzymski, gladiator i Herkules na tronie Rzymu (180-192)

1

Lucius Aurelius Commodus, znany jako Kommodus, był cesarzem rzymskim, który panował od 180 do 192 roku n.e. Urodzony 31 sierpnia 161 roku w Lanuvium, był synem słynnego filozofa-cesarza Marka Aureliusza i Faustyny Młodszej. Jego panowanie, trwające ponad 12 lat, zakończyło okres stabilizacji dynastii Antoninów i zapoczątkowało nowy, burzliwy etap w historii Imperium Rzymskiego. Kommodus, który zginął w wyniku spisku 31 grudnia 192 roku, w wieku zaledwie 31 lat, pozostawił po sobie dziedzictwo budzące kontrowersje, od jego fascynacji walkami gladiatorów po żądanie boskiej czci. Jego życie i rządy stanowią fascynujący przypadek władcy, który znacząco odbiegał od ideałów swojego ojca, stając się symbolem przełomu i zapowiedzią nadchodzących zmian.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na 31 grudnia 192 roku miał 31 lat.
• Żona/Mąż: Brak informacji o formalnej żonie, ale bliskie relacje z nałożnicą Marcją.
• Dzieci: Brak informacji o dzieciach.
• Zawód: Cesarz rzymski.
• Główne osiągnięcie: Zakończenie wojen z Markomanami i zawarcie pokoju w 180 roku n.e.

Kim był Kommodus?

Dane biograficzne i początek panowania

Lucius Aurelius Commodus przyszedł na świat 31 sierpnia 161 roku w Lanuvium. Od początku swojego życia był przeznaczony do wielkiej roli. Jako syn cesarza Marka Aureliusza, przyszłość na tronie rzymskim wydawała się przesądzona. Oficjalnie współrządzenie państwem rozpoczął już w 176 roku, kiedy to Marek Aureliusz dopuścił go do sprawowania władzy jako współcesarza. Samodzielne rządy Kommodus objął 17 marca 180 roku, po śmierci swojego ojca. Jego panowanie trwało ponad 12 lat, kończąc się wraz z jego tragiczną śmiercią w ostatnim dniu 192 roku.

Dynastia i koniec okresu stabilizacji

Kommodus był ostatnim przedstawicielem potężnej dynastii Antoninów. Jego panowanie stanowiło przełom, przerywając długi okres stabilizacji i rozwoju, który charakteryzował rządy jego poprzedników. Zakończenie tego okresu przez jego osobę zapoczątkowało nowy etap w historii Imperium Rzymskiego, często postrzegany jako początek schyłku.

Życie prywatne Kommodusza

Rodzina i pochodzenie

Bycie synem cesarza Marka Aureliusza i Faustyny Młodszej dawało Kommodusowi niezwykle silną legitymację do sprawowania władzy. Określenie „urodzony w purpurze” podkreślało jego predyspozycje do objęcia najwyższego urzędu w państwie, co było naturalną koleją rzeczy dla dziedzica tak potężnej dynastii. Jego pochodzenie z cesarskiego rodu od razu umiejscawiało go w centrum rzymskiej polityki i społeczeństwa.

Brat bliźniak i dziedziczenie

Kommodus miał brata bliźniaka, Aureliusza Antonina. Niestety, brat nie dożył wieku dorosłego, co miało kluczowe znaczenie dla przyszłości dynastii. Śmierć Aureliusza Antonina uczyniła Kommodusa jedynym, niekwestionowanym sukcesorem tronu. Ta okoliczność z pewnością wpłynęła na jego wychowanie i przygotowanie do roli przyszłego władcy, eliminując potrzebę rywalizacji o sukcesję w ramach rodziny.

Bliskie relacje i wpływ na życie cesarza

W późniejszym okresie swojego życia Kommodus nawiązał bliską relację z nałożnicą o imieniu Marcja. Jej wpływ na cesarza był na tyle znaczący, że postanowił on uczcić ją, nadając jednemu z miesięcy roku – grudniowi – nazwę „Amazonius”. Było to bezpośrednie nawiązanie do jej upodobania do przebierania się za mityczną wojowniczkę, co pokazywało siłę tej relacji i jej wpływ na codzienne życie władcy.

Kariera polityczna i rządy Kommodusza

Wczesna kariera i współrządzenie z ojcem

Kariera polityczna Kommodusa rozpoczęła się bardzo wcześnie. Już w 176 roku jego ojciec, Marek Aureliusz, dopuścił go do współrządzenia państwem jako współcesarza. Ten wczesny etap przygotował go do samodzielnego sprawowania władzy, choć jednocześnie mógł utrwalić pewne nawyki i oczekiwania wobec roli cesarza, które różniły się od wizji jego ojca.

Zakończenie wojen i polityka pokoju

Tuż po objęciu samodzielnej władzy w 180 roku, Kommodus podjął decyzję o zakończeniu długotrwałych wojen z Markomanami. Zamiast kontynuować ekspansywną politykę swojego ojca, zawarł z nimi pokój. Było to znaczące odejście od dotychczasowej strategii militarnej i symbolizowało zmianę priorytetów nowego cesarza.

Zależność od doradców

W zarządzaniu państwem Kommodus polegał głównie na prefektach pretoriańskich. Kluczowe postaci, które sprawowały realną władzę, to między innymi Tigidius Perennis oraz wyzwoleniec Marcus Aurelius Cleander. Ta zależność od doradców, zwłaszcza w późniejszym okresie panowania, często prowadziła do nieefektywnego rządzenia i nadużyć.

Dbałość o poddanych (przykład z Afryki)

Choć jego rządy były często postrzegane jako tyrania, odnotowano jeden z nielicznych przejawów jego dbałości o sprawy poddanych. W 182 roku Kommodus rozstrzygnął spór na korzyść kolonów z Saltus Burunitanus w Afryce, nakazując przywrócenie ulg podatkowych. Był to rzadki przykład decyzji, która miała pozytywny wpływ na życie zwykłych obywateli.

Kontrowersje i tyrania Kommodusza

Okres brutalnych rządów i represje wobec Senatu

Rządy Kommodusza zapisały się w historii jako okres okrutnej tyranii. Cesarz doprowadził do skazania i egzekucji wielu wpływowych członków rzymskiego Senatu, eliminując w ten sposób potencjalnych przeciwników politycznych i umacniając swoją absolutną władzę. Ta polityka terroru budziła strach i niezadowolenie wśród elity Rzymu.

Boska czci i porównania do innych cesarzy

Kommodus wykazywał się ogromną pychą, żądając od swoich poddanych oddawania sobie czci boskiej. W tym aspekcie nawiązywał do najbardziej kontrowersyjnych cesarzy w historii Rzymu, takich jak Kaligula czy Domicjan. Takie zachowania stanowiły naruszenie tradycyjnych rzymskich wartości i podważały autorytet Senatu.

Utworzenie kultu „Hercules Romanus”

Pod koniec swojego panowania Kommodus ogłosił się nowym wcieleniem Herkulesa, przyjmując tytuł „Hercules Romanus”. Publicznie paradował w skórze lwa i z maczugą, naśladując mitycznego bohatera. Ten ekscentryczny kult był kolejnym przejawem jego megalomanii i pragnienia utożsamiania się z legendarnymi postaciami.

Zmiany nazw miast i miesięcy

Jego zamiłowanie do gloryfikacji własnej osoby sięgnęło tak daleko, że posunął się do zmiany nazwy samego Rzymu na „Colonia Commodiana”. Przemianował również wszystkie miesiące w roku na nazwy związane z jego osobą i tytułami, co było jawnym naruszeniem tradycji i miało na celu utrwalenie jego kultu w przestrzeni publicznej.

Warto wiedzieć: Kommodus był znany z nadawania sobie licznych przydomków. Używał ich aż dwunastu, w tym takich jak Felix (szczęśliwy), Pius (pobożny) czy Exsuperatorius (najwyższy).

Spisek i zamach na cesarza

Ostatecznie Kommodus stał się ofiarą spisku zawiązanego w jego najbliższym otoczeniu. W zamachu uczestniczyli prefekt pretorianów Emiliusz Letus, pokojowiec Eklektus oraz jego własna kochanka Marcja. Jego śmierć 31 grudnia 192 roku zakończyła okres jego rządów, które były naznaczone tyranią i ekscentrycznością.

Damnatio memoriae

Po śmierci Senat oficjalnie potępił rządy Kommodusa, uchwalając damnatio memoriae, czyli potępienie pamięci. Oznaczało to próbę wymazania jego imienia z historii i uczynienia go „cesarzem wyklętym”. Był to jednak tylko tymczasowy dekret, gdyż wkrótce jego pamięć została rehabilitowana.

Pasje i zainteresowania Kommodusza

Zamiłowanie do walk gladiatorów

Kommodus pasjonował się walkami gladiatorów do tego stopnia, że osobiście występował na arenie podczas krwawych igrzysk. To zachowanie budziło zgrozę wśród rzymskich elit, które uważały takie występy za poniżające dla cesarza. Jego obecność na arenie była wydarzeniem bezprecedensowym i szokującym dla współczesnych.

Niesportowe zachowania na arenie

Jako gladiator Kommodus nie przestrzegał zasad fair play. Relacje starożytne wskazują, że walczył nieuczciwie i zdradziecko mordował swoich przeciwników na arenie. Jego celem było zwycięstwo za wszelką cenę, nawet kosztem utraty honoru i godności cesarskiej. Było to kolejnym dowodem na jego skłonność do łamania zasad i przekraczania granic.

Pojedynek z gladiatorem Scewą

Istnieje historyczny przekaz o jego pojedynku z gladiatorem imieniem Scewa. Scewa miał przejrzał podstęp cesarza, co sprawiło, że Kommodus, przestraszony odkryciem swojej intrygi, nie podjął walki. To wydarzenie ilustruje jego nieprzewidywalność i skłonność do unikania konfrontacji, gdy jego oszustwo zostało zdemaskowane.

Rehabilitacja i późniejsza deifikacja

Uchwała Senatu a decyzja Septymiusza Sewera

Choć Senat potępił rządy Kommodusa, uchwalając damnatio memoriae, jego pamięć doczekała się rehabilitacji. Niedługo po jego śmierci cesarz Septymiusz Sewer nakazał jego deifikację, czyli uznanie za bóstwo. Była to znacząca zmiana polityki, która miała swoje podłoże w okolicznościach przejęcia władzy przez Sewera.

Motywacja polityczna rehabilitacji

Rehabilitacja Kommodusa nie wynikała z uznania jego zasług czy pozytywnych aspektów panowania. Była to czysta kalkulacja polityczna ze strony Septymiusza Sewera. Sewer ogłosił się adoptowanym synem Marka Aureliusza, co dawało mu pewną legitymację do odwoływania się do dziedzictwa poprzednich cesarzy. Deifikacja Kommodusa była więc narzędziem do umocnienia własnej pozycji i podkreślenia więzi z poprzednią dynastią.

Kommodus w kulturze popularnej

Przedstawienie w filmie „Gladiator”

Postać Kommodusa została spopularyzowana w filmie „Gladiator” z 2000 roku, gdzie zagrał go Joaquin Phoenix. Film ten, choć zdobył ogromną popularność, mija się z prawdą historyczną w wielu aspektach. Jednym z największych przekłamań jest sugerowanie, że Kommodus osobiście zabił swojego ojca, Marka Aureliusza, co jest niezgodne z faktami historycznymi.

Rola w filmie „Upadek Cesarstwa Rzymskiego”

W 1964 roku powstał film „Upadek Cesarstwa Rzymskiego”, w którym w rolę cesarza wcielił się Christopher Plummer. Ten obraz również przedstawia postać Kommodusa, choć z perspektywy czasu i dostępnych źródeł historycznych, jego przedstawienie może różnić się od bardziej współczesnych interpretacji.

Ciekawostki dotyczące Kommodusza

Wizerunek Herkulesa w sztuce

Wizerunek Kommodusa jako Herkulesa został uwieczniony w słynnej rzeźbie znajdującej się w Muzeach Kapitolińskich. Przedstawia ona cesarza trzymającego maczugę i jabłka hesperyjskie, symbolizujące jego utożsamianie się z tym mitycznym bohaterem. Jest to jedno z najbardziej rozpoznawalnych przedstawień cesarza w sztuce.

Geneza nazwy miesiąca „Amazonius”

Miesiąc grudzień otrzymał nazwę Amazonius specjalnie po to, by uhonorować upodobanie cesarza do widoku swojej kochanki Marcji przebranej za mityczną wojowniczkę. Ta osobista kapryśność cesarza znalazła odzwierciedlenie w nazewnictwie kalendarza, co jest kolejnym dowodem na jego ekscentryczność i wpływ jego osobistych preferencji na życie publiczne.

Kluczowe daty panowania Kommodusza

Rządy Kommodusza stanowią złożony obraz władcy, który odziedziczył imperium w szczytowej formie, lecz jego panowanie naznaczone było ekscentrycznością, tyranią i odejściem od ideałów swojego ojca. Jego historia, od zakończenia wojen po osobiste występy na arenie gladiatorów, jest przestrogą przed skutkami władzy absolutnej i znaczącym punktem zwrotnym w historii Cesarstwa Rzymskiego.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Kommodus