Ryszard Strauss: Richard Strauss – niemiecki mistrz opery i poematu symfonicznego

0

Richard Strauss, urodzony 11 czerwca 1864 roku w Monachium, a zmarły 8 września 1949 roku w Garmisch-Partenkirchen, był jednym z najwybitniejszych niemieckich kompozytorów przełomu XIX i XX wieku, którego twórczość stanowiła pomost między późnym romantyzmem a wczesnym modernizmem. Jego życie, trwające 85 lat, było naznaczone niezwykłą płodnością artystyczną i intensywną karierą dyrygencką. Międzynarodową sławę zyskał nie tylko jako kompozytor, ale również jako ceniony dyrygent, podróżujący po świecie. Jego prywatne życie było silnie związane z żoną, sopranistką Pauline de Ahna, która była jego muzą i wsparciem przez lata. Strauss pozostawił po sobie bogate dziedzictwo muzyczne, obejmujące przełomowe poematy symfoniczne, innowacyjne opery oraz liryczne utwory wokalne i instrumentalne.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na wrzesień 1949 roku miał 85 lat.
• Żona/Mąż: Pauline de Ahna (sopranistka).
• Dzieci: Syn Franz Strauss.
• Zawód: Kompozytor, dyrygent.
• Główne osiągnięcie: Stworzenie przełomowych poematów symfonicznych i innowacyjnych oper, które wywarły znaczący wpływ na rozwój muzyki XX wieku.

Richard Strauss: Życie i kariera

Dane osobowe i pochodzenie

Richard Georg Strauss przyszedł na świat w Monachium, stolicy Bawarii, 11 czerwca 1864 roku. Jego życie zakończyło się w Garmisch-Partenkirchen, 8 września 1949 roku. Jest postacią kluczową w historii muzyki okresu późnego romantyzmu i wczesnego modernizmu, często postrzeganym jako następca wielkich mistrzów takich jak Richard Wagner i Franz Liszt. Jego kariera kompozytorska, rozpoczęta już w wieku sześciu lat, trwała niezwykle długo, obejmując niemal osiem dekad. Strauss cieszył się statusem międzynarodowej gwiazdy, będąc jednym z najbardziej rozchwytywanych dyrygentów na świecie.

Życie prywatne: Rodzina i małżeństwo

Kluczową postacią w życiu osobistym Richarda Straussa była jego żona, Pauline de Ahna, którą poślubił 10 września 1894 roku. Pauline, z zawodu sopranistka, była jego uczennicą, a ich związek okazał się być harmonijnym partnerstwem, które trwało przez wiele lat. Stała się ona dla niego nie tylko żoną, ale także inspirującą muzą, która wpłynęła na jego twórczość. Małżeństwo zaowocowało narodzinami syna, Franza Straussa. Pochodzenie matki kompozytora, Josephine Strauss (z domu Pschorr), od zamożnego monachijskiego piwowara, zapewniło rodzinie stabilność finansową, co z pewnością ułatwiło rozwój kariery artystycznej młodego Richarda.

Willa w Garmisch-Partenkirchen

W 1906 roku, dzięki sukcesowi finansowemu opery „Salome”, Richard Strauss zakupił teren w malowniczej miejscowości Garmisch-Partenkirchen. Tam też zbudował swoją rezydencję, nazwaną Strauss-Villa, która stała się jego domem aż do śmierci w 1949 roku. To miejsce stanowiło dla niego oazę spokoju i centrum życia artystycznego, gdzie mógł tworzyć i odpoczywać z dala od zgiełku.

Kariera dyrygencka

Początki i współpraca z Hansem von Bülowem

Richard Strauss rozpoczął swoją karierę dyrygencką w 1883 roku jako asystent słynnego Hansa von Bülowa w Orkiestrze Dworskiej w Meiningen. Praca u boku tak uznanego mistrza była dla młodego kompozytora niezwykle cennym doświadczeniem, pozwalającym na zdobycie praktycznej wiedzy i doskonalenie umiejętności. Okres ten ukształtował jego warsztat dyrygencki i przygotował go do objęcia samodzielnych stanowisk.

Kluczowe stanowiska i debiut w Bayreuth

Po zdobyciu doświadczenia, Strauss objął prestiżowe stanowiska głównego dyrygenta w wiodących instytucjach muzycznych Europy, w tym w Weimarze, Bawarskiej Operze Państwowej w Monachium, Operze Państwowej w Berlinie i Operze Państwowej w Wiedniu. Jego związek z dziedzictwem Wagnera podkreślił debiut na Festiwalu w Bayreuth w 1894 roku, gdzie dyrygował „Tannhäuserem”. Te role pozwoliły mu na kształtowanie repertuaru i umocnienie pozycji jako jednego z najważniejszych dyrygentów swoich czasów.

Współzałożyciel Festiwalu w Salzburgu

W 1920 roku Richard Strauss był jednym z inicjatorów powstania prestiżowego Festiwalu w Salzburgu. Jego zaangażowanie w ten projekt świadczy o jego wizji i dążeniu do promowania wysokiej jakości muzyki, co przyczyniło się do ugruntowania festiwalu jako jednego z najważniejszych wydarzeń muzycznych w Europie.

Twórczość muzyczna

Przełomowe poematy symfoniczne

Międzynarodową sławę Richardowi Straussowi przyniósł poemat symfoniczny „Don Juan” z 1889 roku. Ten innowacyjny utwór zrewolucjonizował gatunek muzyki programowej. Kontynuując w tym kierunku, Strauss stworzył kolejne wybitne dzieła, takie jak „Tyl Eulenspiegel” (Figle Dyla Sowizdrzała) i „Tako rzecze Zaratustra”, inspirowany filozofią Nietzschego. Te kompozycje, charakteryzujące się bogatą instrumentacją i złożoną strukturą, do dziś stanowią kanon muzyki symfonicznej.

Sukcesy operowe: „Salome” i współpraca z Hofmannsthalem

Przełomem w karierze operowej okazała się opera „Salome” (1905), oparta na sztuce Oscara Wilde’a. Jej odważna tematyka i muzyka wywołały dyskusje, ale przyniosły kompozytorowi światowy rozgłos. Sukces ten zapoczątkował owocną współpracę z poetą Hugo von Hofmannsthalem, która zaowocowała stworzeniem kolejnych arcydzieł operowych.

Wybitne dzieła operowe

Współpraca Straussa z Hofmannsthalem zaowocowała takimi operami jak mroczna „Elekta” (1909), liryczna komedia muzyczna „Kawaler srebrnej róży” (Der Rosenkavalier, 1911), a także „Arabella” (ukończona po śmierci librecisty). Te dzieła, odznaczające się złożonością muzyczną i dramaturgiczną, ukazują wszechstronność Straussa jako kompozytora operowego, który potrafił eksplorować różnorodne gatunki i tematyki.

Późna twórczość i „Cztery ostatnie pieśni”

Pod koniec swojej długiej kariery, w okresie znanym jako „Indian Summer”, Strauss tworzył dzieła o głębokim charakterze refleksyjnym, takie jak „Metamorphosen” (1945), elegia na temat zniszczeń wojennych. Rok przed śmiercią skomponował cykl pieśni „Cztery ostatnie pieśni” (Vier letzte Lieder, 1948), będące poetyckim pożegnaniem ze światem i muzyką, ukazujące dojrzałość i subtelność jego późnego stylu.

Innowacje w instrumentacji

Richard Strauss, pod wpływem ojca-waltornisty, wykazywał szczególne zamiłowanie do instrumentów dętych. Jego innowacyjne podejście do instrumentacji zaowocowało stworzeniem dwóch wybitnych koncertów na waltornię, które stały się ważnym elementem repertuaru dla tego instrumentu, cenionym za wirtuozerię i liryczny charakter.

Okres nazistowski i kontrowersje (1933–1945)

Funkcje publiczne i motywacje

W 1933 roku, po dojściu nazistów do władzy, Richard Strauss został mianowany przewodniczącym Reichsmusikkammer (Izby Muzyki Rzeszy) i objął funkcję głównego dyrygenta w Bayreuth. Decyzje te były złożone i motywowane przede wszystkim chęcią ochrony swojej rodziny, w szczególności synowej Alice Grab, pochodzenia żydowskiego. Strauss wykorzystywał swoje wpływy, aby zapewnić im bezpieczeństwo w obliczu prześladowań reżimu.

Konflikt i zwolnienie

Pomimo starań o zachowanie równowagi, współpraca z reżimem nie trwała wiecznie. Przechwycenie przez gestapo listu do Stefana Zweiga, w którym Strauss wyraził przekonanie o nadrzędności talentu nad pochodzeniem, doprowadziło do jego zwolnienia z funkcji w Reichsmusikkammer. Incydent ten ukazał trudności w utrzymaniu neutralności w represyjnym otoczeniu.

Nieudane próby ratowania rodziny synowej

Richard Strauss podejmował desperackie próby ratowania członków rodziny swojej synowej, którzy byli prześladowani przez nazistów. Jego wizyta w obozie koncentracyjnym Theresienstadt nie przyniosła oczekiwanych rezultatów, a mimo usilnych zabiegów, nie udało mu się uratować kilkudziesięciu krewnych Alice przed tragicznym losem.

Proces denazyfikacyjny

Po zakończeniu II wojny światowej, w 1948 roku, Strauss został poddany procesowi denazyfikacyjnemu. Trybunał uznał jego działania za podyktowane koniecznością ochrony rodziny, co doprowadziło do jego oficjalnego oczyszczenia z zarzutów o kolaborację i potwierdziło, że jego działania były próbą zabezpieczenia bliskich w niezwykle trudnych czasach.

Ciekawostki z życia Richarda Straussa

Cudowne dziecko i wczesne talenty

Richard Strauss od najmłodszych lat wykazywał niezwykłe zdolności muzyczne, rozpoczynając naukę gry na fortepianie w wieku czterech lat. Uznawany za cudowne dziecko, jego talent zapowiadał przyszłe sukcesy i bogatą karierę artystyczną.

Potajemne studiowanie Wagnera

Mimo zakazu ojca, młody Strauss w wieku szesnastu lat potajemnie studiował partyturę opery „Tristan i Izolda” Richarda Wagnera. To doświadczenie na zawsze odmieniło jego styl muzyczny, wprowadzając elementy chromatyki i nowej harmonii, które stały się charakterystyczne dla jego twórczości.

„Wrażenia dźwiękowe” z podróży po Włoszech

Podczas podróży po Włoszech w 1886 roku, Strauss prowadził szczegółowe zapiski, dokumentując swoje „wrażenia dźwiękowe”. Te obserwacje stały się inspiracją do skomponowania poematu symfonicznego „Aus Italien”, który jest muzycznym przewodnikiem po malowniczych krajobrazach i kulturze Włoch.

Ukryta krytyka nazizmu w operze „Friedenstag”

Opera „Friedenstag” (Dzień Pokoju), która miała premierę tuż przed wybuchem II wojny światowej, stanowiła ukrytą krytykę nazistowskiej ideologii. Nawołując do pokoju i porzucenia przemocy, Strauss wysłał subtelny, lecz ważny sygnał sprzeciwu wobec narastającej agresji w Niemczech.

Kluczowe etapy kariery

Kariera Richarda Straussa była naznaczona wieloma ważnymi wydarzeniami, które ukształtowały jego pozycję w świecie muzyki:

• 1870: Rozpoczął komponowanie jako sześcioletnie dziecko.
• 1883: Zaczął karierę dyrygencką jako asystent Hansa von Bülowa w Meiningen.
• 1889: Premiera poematu symfonicznego „Don Juan”, który przyniósł mu międzynarodową sławę.
• 1894: Poślubił sopranistkę Pauline de Ahna.
• 1905: Premiera opery „Salome”, która zdobyła światowy rozgłos.
• 1906: Wybudował willę Strauss-Villa w Garmisch-Partenkirchen.
• 1920: Był współzałożycielem Festiwalu w Salzburgu.
• 1933: Mianowany przewodniczącym Reichsmusikkammer.
• 1948: Został oczyszczony z zarzutów o kolaborację przez trybunał denazyfikacyjny.
• 1948: Skomponował cykl pieśni „Cztery ostatnie pieśni”.
• 1949: Zmarł w Garmisch-Partenkirchen.

Najważniejsze dzieła

Twórczość Richarda Straussa jest niezwykle bogata i obejmuje różnorodne gatunki muzyczne:

• Poematy symfoniczne: „Don Juan” (1889), „Tyl Eulenspiegel” (1895), „Tako rzecze Zaratustra” (1896), „Ein Heldenleben” (1898), „Don Kichot” (1897).
• Opery: „Salome” (1905), „Elekta” (1909), „Kawaler srebrnej róży” (1911), „Arabella” (1933), „Friedenstag” (1938).
• Utwory wokalne: „Cztery ostatnie pieśni” (1948).
• Utwory instrumentalne: Koncerty na waltornię, „Metamorphosen” (1945).

Kluczowe miejsca

Życie i kariera Richarda Straussa związane były z kilkoma ważnymi lokalizacjami:

• Monachium: Miejsce urodzenia i wczesnej edukacji.
• Meiningen: Początek kariery dyrygenckiej.
• Weimar: Kluczowa instytucja, którą kierował.
• Bayreuth: Miejsce debiutu na festiwalu Wagnerowskim.
• Salzburg: Miasto, w którym był współzałożycielem festiwalu.
• Garmisch-Partenkirchen: Ostatnie miejsce zamieszkania i śmierci.

Rodzina

Struktura rodziny Richarda Straussa:

• Rodzice: Franz Strauss (ojciec, waltornista), Josephine Strauss (matka).
• Żona: Pauline de Ahna (sopranistka).
• Syn: Franz Strauss.
• Synowa: Alice Grab (pochodzenia żydowskiego).

Warto wiedzieć: Ojciec Richarda Straussa, Franz Strauss, był nie tylko utalentowanym waltornistą, ale także znacząco wpłynął na muzyczne wychowanie syna, wpajając mu miłość do instrumentów dętych, co zaowocowało dwoma słynnymi koncertami na waltornię.

Richard Strauss był postacią o ogromnym znaczeniu dla muzyki XX wieku, której wpływ wykracza poza same jego kompozycje. Jego długowieczna kariera kompozytorska i dyrygencka, innowacyjne podejście do formy i instrumentacji, a także złożone uwikłanie w burzliwe czasy polityczne sprawiają, że jego biografia jest fascynującym studium artysty w obliczu historii. Pozostawił po sobie dzieła, które do dziś poruszają i inspirują słuchaczy na całym świecie, umacniając jego pozycję jako jednego z najważniejszych kompozytorów w historii muzyki.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Richard_Strauss