Tomasz z Akwinu: filozofia, nauki św. Tomasza (28 stycznia)

0

Tomasz z Akwinu, urodzony na przełomie 1224 i 1225 roku, jest jedną z najbardziej wpływowych postaci w historii filozofii i teologii chrześcijańskiej. Uznawany za świętego i doktora Kościoła katolickiego, odznaczał się niezwykłą przenikliwością intelektualną, której owocem jest synteza myśli Arystotelesa z chrześcijańską doktryną. Ten wybitny przedstawiciel Zakonu Kaznodziejskiego, który na przełomie 2024 i 2025 roku obchodziłby 800. rocznicę urodzin, wywodził się z potężnej rodziny arystokratycznej. Pomimo początkowego oporu bliskich, którzy pragnęli dla niego innej ścieżki kariery, Tomasz z Akwinu konsekwentnie podążał za swoim powołaniem, pozostawiając po sobie dziedzictwo, które do dziś kształtuje rozumienie wiary i rozumu.

Jego monumentalne dzieło, w szczególności „Summa Theologiae”, stanowi kamień węgielny teologii katolickiej, a jego wpływ na rozwój zachodniej myśli jest nieoceniony. Zmarł 7 marca 1274 roku, pozostawiając po sobie bogaty dorobek intelektualny, który nadal stanowi przedmiot studiów i inspiracji dla uczonych na całym świecie.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Urodzony na przełomie 1224/1225 roku, na przełomie 2024/2025 roku miałby 800 lub 801 lat.
• Żona/Mąż: Brak informacji o żonie/mężu (śluby czystości).
• Dzieci: Brak informacji o dzieciach (śluby czystości).
• Zawód: Filozof scholastyczny, teolog, zakonnik (dominikanin), profesor.
• Główne osiągnięcie: Synteza filozofii Arystotelesa z teologią chrześcijańską, stworzenie systemu filozoficzno-teologicznego, dzieło „Summa Theologiae”.

Podstawowe informacje o Tomaszu z Akwinu

Tomasz z Akwinu, znany również jako Akwinata, przyszedł na świat na przełomie 1224 i 1225 roku w zamku Roccasecca, niedaleko miasta Akwin we Włoszech. Obecnie, licząc od daty jego narodzin, na przełomie 2024 i 2025 roku miałby 800 lub 801 lat. Ten włoski filozof scholastyczny, teolog i członek Zakonu Kaznodziejskiego (dominikanów) jest powszechnie uznawany za jednego z najwybitniejszych myślicieli w historii chrześcijaństwa. Jego niezwykła mądrość i głębia nauczania zaowocowały nadaniem mu przydomków „doktor anielski” (*doctor angelicus*) oraz „doktor powszechny” (*doctor communis*). Tomasz z Akwinu został oficjalnie kanonizowany i ogłoszony doktorem Kościoła katolickiego.

Życie Tomasza z Akwinu zakończyło się 7 marca 1274 roku w Fossanuova, w wieku zaledwie 49 lub 50 lat. Jego śmierć nastąpiła podczas podróży na sobór w Lyonie, na który udawał się mimo poważnych problemów zdrowotnych. Jego wpływ na teologię i filozofię jest nieoceniony, a jego dzieła do dziś stanowią kluczowy element studiów teologicznych i filozoficznych na całym świecie.

Rodzina i pochodzenie Tomasza z Akwinu

Tomasz z Akwinu wywodził się z wysoko postawionej rodziny arystokratycznej, co miało istotny wpływ na jego wczesne życie i oczekiwania stawiane mu przez bliskich. Jego ojcem był Landulf, hrabia Akwinu, a matką Teodora Caracciolo. Długie drzewo genealogiczne i prestiżowe pochodzenie wiązały się z planami dotyczącymi jego przyszłości, które zakładały zajęcie znaczącej pozycji politycznej lub kościelnej, przynoszącej rodzinie korzyści i prestiż.

Jednakże, w 1244 roku, Tomasz podjął przełomową decyzję o wstąpieniu do żebrzącego zakonu dominikanów. Ta decyzja spotkała się ze zdecydowanym sprzeciwem jego rodziny, która miała inne aspiracje – widzieli dla niego rolę opata w opactwie benedyktyńskim na Monte Cassino. Aby odwieść go od wybranej ścieżki, bracia Tomasza uwięzili go na rok w rodzinnym zamku. Pomimo ogromnej presji i izolacji, Akwinata konsekwentnie odmawiał porzucenia habitu dominikańskiego. Ostatecznie, jego niezłomność zmusiła rodzinę do ustąpienia i wypuszczenia go na wolność, co pozwoliło mu kontynuować rozpoczętą drogę.

Edukacja i kariera naukowa Tomasza z Akwinu

Pierwsze etapy edukacji Tomasz z Akwinu pobierał w renomowanym klasztorze benedyktyńskim na Monte Cassino. Następnie, w 1239 roku, kontynuował naukę w Neapolu, gdzie zgłębiał wiedzę z zakresu siedmiu sztuk wyzwolonych, zdobywając wszechstronne wykształcenie podstawowe. Kluczowym momentem w jego rozwoju intelektualnym było spotkanie z Albertem z Lauingen, znanym jako Albert Wielki, w Paryżu. Ich relacja szybko przerodziła się w głęboką więź mentorską. W 1248 roku Tomasz udał się wraz z Albertem do Kolonii, gdzie intensywnie rozwijał swoje zdolności teologiczne i uzyskał stopień bakałarza biblijnego, co stanowiło ważny krok w jego akademickiej karierze.

W 1252 roku Tomasz z Akwinu powrócił do Paryża, jednego z najważniejszych europejskich centrów akademickich, gdzie rozpoczął wykładanie „Sentencji” Piotra Lombarda, dzieła stanowiącego podstawę studiów teologicznych. Jego talent i zaangażowanie zostały szybko docenione, co doprowadziło do jego nominacji na magistra teologii oraz profesora Uniwersytetu Paryskiego w 1256 roku. Podczas swojej pracy w Paryżu, Akwinata wszedł w ostry spór z Wilhelmem z Saint-Amour, który dążył do zakazania zakonnikom nauczania na uniwersyteckich katedrach. Spór ten wymagał interwencji papieża, który ostatecznie potępił tezy Wilhelma i przyznał rację mnichom, podkreślając znaczenie ich obecności w życiu akademickim.

W 1261 roku Tomasz z Akwinu przeniósł się do Orvieto we Włoszech. Tam przez cztery lata prowadził szkołę dominikańską, rozwijając swoje umiejętności pedagogiczne i intelektualne. Następnie, w 1265 roku, udał się do Rzymu, gdzie kontynuował nauczanie i poświęcił się pracy nad swoimi najważniejszymi dziełami. Jego działalność w Italii obejmowała również wykłady i aktywny udział w życiu intelektualnym Kościoła.

Kariera naukowa Tomasza z Akwinu – kluczowe etapy:

• Pierwsze nauki: Klasztor benedyktyński na Monte Cassino.
• Studia w Neapolu (1239): Siedem sztuk wyzwolonych.
• Wykłady w Paryżu: „Sentencje” Piotra Lombarda (od 1252).
• Profesor Uniwersytetu Paryskiego: Magister teologii (1256).
• Działalność we Włoszech: Szkoła dominikańska w Orvieto (1261-1265), nauczanie w Rzymie (od 1265).

Twórczość i najważniejsze dzieła Tomasza z Akwinu

Najważniejszym dziełem Tomasza z Akwinu, stanowiącym fundament jego myśli filozoficznej i teologicznej, jest „Summa Theologiae”. Nad tym monumentalnym traktatem pracował w różnych okresach swojego życia, w Rzymie, Paryżu i Neapolu. Niestety, trzecia część dzieła pozostała nieukończona z powodu jego przedwczesnej śmierci. Została ona uzupełniona przez jego wiernego sekretarza, Reginalda z Piperno, który spisał wiele myśli mistrza. Dzieło to, napisane w formie pytań i odpowiedzi, stanowi kompleksowe ujęcie teologii chrześcijańskiej, łącząc w sobie głębokie rozumowanie filozoficzne z doktryną wiary. Wpływ „Summy Theologiae” na rozwój myśli katolickiej jest nie do przecenienia.

„Summa contra gentiles” to kolejne kluczowe dzieło Tomasza z Akwinu, napisane w latach 1261–1266 na prośbę Rajmunda z Penyafortu. Miało ono służyć jako intelektualne narzędzie do uzasadniania wiary chrześcijańskiej w dialogu z poganami i innymi niewierzącymi. W tym traktacie Akwinata przedstawia argumenty za istnieniem Boga i fundamentalnymi prawdami wiary, opierając się na rozumie i filozofii, co czyni je niezwykle cennym dla apologetyki chrześcijańskiej. Jest to dowód na jego wszechstronność i zdolność adaptacji jego myśli do różnych odbiorców.

Już we wczesnym okresie swojej kariery, podczas pobytu w Kolonii i na początku pracy w Paryżu, Tomasz z Akwinu stworzył ważne teksty filozoficzne, które położyły fundament pod jego późniejszy system metafizyczny. Wśród nich wyróżniają się „O zasadach natury” (*De principiis naturae*) oraz „O bycie i istocie” (*De ente et essentia*). Te wczesne prace pokazują jego głębokie zainteresowanie metafizyką i jego zdolność do tworzenia oryginalnych koncepcji filozoficznych, które potem rozwijał w swoich późniejszych dziełach.

Tomasz z Akwinu był również autorem licznych prac egzegetycznych i komentarzy. Opracował komentarze biblijne do takich ksiąg jak Księga Izajasza, Hioba, Ewangelia Jana i Mateusza. Ponadto, poświęcił wiele uwagi analizie dzieł Arystotelesa, co czynił m.in. podczas swojego drugiego pobytu w Paryżu po 1268 roku. Jego głębokie studium filozofii Arystotelesa pozwoliło mu na syntezę tej myśli z chrześcijańską doktryną, co stanowiło przełom w historii filozofii i teologii. Prace te ukazują jego wszechstronność i dogłębne zrozumienie zarówno Pisma Świętego, jak i klasycznej filozofii.

Na prośbę papieża Urbana IV, Tomasz z Akwinu opracował również „Złotą katenę do czterech Ewangelii” (*Catena aurea*). Jest to zbiór komentarzy Ojców Kościoła do tekstów ewangelicznych, starannie dobranych i uporządkowanych przez Akwinatę. Dzieło to ukazuje jego umiejętność syntezy i prezentacji bogactwa myśli starożytnych teologów w sposób przystępny i pouczający.

Najważniejsze dzieła Tomasza z Akwinu:

• „Summa Theologiae” – jego magnum opus, kompleksowe ujęcie teologii chrześcijańskiej.
• „Summa contra gentiles” – traktat apologetyczny, uzasadniający wiarę chrześcijańską rozumem.
• „O zasadach natury” i „O bycie i istocie” – wczesne prace filozoficzne, stanowiące fundament jego metafizyki.
• Komentarze biblijne i analizy dzieł Arystotelesa – dowód jego wszechstronności i głębokiego zrozumienia klasycznej myśli.
• „Złota katena do czterech Ewangelii” – zbiór komentarzy Ojców Kościoła.

Poglądy filozoficzne i teologiczne Tomasza z Akwinu

Centralnym punktem systemu filozoficznego Tomasza z Akwinu jest chrześcijański arystotelizm. Dokonał on genialnej i niezwykle wpływowej adaptacji filozofii Arystotelesa do doktryny chrześcijańskiej. Wprowadził do teologii kluczowe pojęcia z metafizyki greckiego filozofa, takie jak akt i możność, forma i materia oraz teoria przyczynowości. Dzięki temu stworzył spójny i logiczny obraz świata, który harmonicznie łączył wiarę z rozumem. Jego podejście do filozofii Arystotelesa nie było jedynie adaptacją, ale twórczą syntezą, która wzbogaciła zarówno teologię, jak i filozofię.

Tomasz z Akwinu zajmował unikalne stanowisko w kwestii relacji między wiarą a rozumem, twierdząc, że są to dwie odrębne, ale wzajemnie uzupełniające się dziedziny poznania. Uważał, że choć pewne prawdy, takie jak dogmat o Trójcy Świętej, są dostępne jedynie przez objawienie, to rozum ludzki jest w stanie dowieść istnienia Boga i innych fundamentalnych prawd. Podkreślał, że między wiarą a rozumem nie ma sprzeczności, ponieważ oba pochodzą od Boga, który jest źródłem wszelkiej prawdy. Jego podejście do tej kwestii było kluczowe dla rozwoju późniejszej teologii katolickiej.

W zakresie teorii poznania (epistemologii), Tomasz z Akwinu stał na stanowisku, że człowiek rodzi się jako „tabula rasa”, czyli czysta tablica, a całą wiedzę zdobywa poprzez zmysły. Poznanie umysłowe, według niego, jest zawsze ogólne, a dostęp do wiedzy o duszy i Bogu jest jedynie pośredni, oparty na refleksji nad ich działaniami i skutkami. Ta teoria miała ogromny wpływ na późniejsze rozważania na temat procesu poznawczego i jego ograniczeń.

W metafizyce Tomasz z Akwinu wniósł znaczące wzbogacenie do greckiej myśli filozoficznej, wprowadzając kategorię „istnienia” i odróżniając ją od „istoty”. Rozwinął także unikalną koncepcję bytu osobowego, która nie była znana filozofii starożytnej. Ta nowatorska myśl pozwoliła na głębsze zrozumienie natury Boga i człowieka. Jego rozważania nad bytem stanowią kluczowy element jego systemu filozoficznego, wpływając na dalszy rozwój metafizyki.

W swoich pracach, takich jak komentarze do Boecjusza i Piotra Lombarda, Tomasz z Akwinu dowodził, że teologia może być uznana za naukę w sensie arystotelesowskim. Mimo że jej fundamentalne zasady, czyli artykuły wiary, opierają się na objawieniu, a nie na oczywistości zmysłowej, jego argumentacja wykazywała jej naukowy charakter. Podkreślał, że teologia wykorzystuje rozumowanie logiczne i systematyczne podejście do analizy prawd wiary, co czyni ją pełnoprawną nauką.

Kluczowe koncepcje filozoficzne i teologiczne Tomasza z Akwinu:

• Chrześcijański arystotelizm: Synteza filozofii Arystotelesa z doktryną chrześcijańską.
• Relacja wiary i rozumu: Uzupełniające się dziedziny poznania, oba pochodzące od Boga.
• Teoria poznania (epistemologia): Poznanie oparte na zmysłach; umysł jako „tabula rasa”.
• Metafizyka i byt: Rozróżnienie istoty i istnienia; unikalna koncepcja bytu osobowego.
• Teologia jako nauka: Argumentacja za naukowym charakterem teologii w sensie arystotelesowskim.

Uznanie i dziedzictwo Tomasza z Akwinu

Tomasz z Akwinu został oficjalnie ogłoszony świętym Kościoła katolickiego 18 lipca 1323 roku przez papieża Jana XXII. Proces kanonizacyjny nastąpił blisko 50 lat po jego śmierci, co świadczy o głębokim szacunku i uznaniu dla jego życia i nauczania. Jego świętość jest dowodem na jego wyjątkowy wkład w rozwój chrześcijańskiej myśli i życia duchowego.

Ze względu na ogromny i trwały wpływ jego pism na doktrynę Kościoła katolickiego, Tomasz z Akwinu został uhonorowany tytułem doktora Kościoła. Jego nauczanie jest określane jako przekazywanie owoców kontemplacji (*contemplata aliis tradere*), co podkreśla jego zdolność do głębokiego rozumienia prawd wiary i dzielenia się nimi z innymi w sposób klarowny i przekonujący. Ten tytuł jest najwyższym uznaniem dla jego intelektualnego i duchowego dziedzictwa.

Dziś Tomasz z Akwinu jest patronem dominikanów, teologów, studentów oraz wszystkich katolickich szkół i uniwersytetów. Jego postać stanowi wzorzec chrześcijańskiego intelektualisty, który potrafił połączyć głęboką wiarę z rygorem naukowym i filozoficznym. Jego dzieła nadal inspirują i kształtują myśl wielu pokoleń, potwierdzając jego niezmienną rolę w historii myśli.

Zdrowie Tomasza z Akwinu

Pod koniec życia Tomasza z Akwinu jego stan zdrowia uległ znacznemu pogorszeniu. 6 grudnia 1273 roku, na niecałe cztery miesiące przed śmiercią, doznał gwałtownego załamania zdrowia. Po tym zdarzeniu całkowicie przestał pisać i dyktować swoje dzieła, co było szokiem dla jego otoczenia i świadczyło o głębokości jego cierpienia. Mimo silnego osłabienia, podjął próbę podróży do Lyonu, aby wziąć udział w soborze.

Jego śmierć nastąpiła w drodze, podczas pobytu w klasztorze cystersów w Fossanuova. Zmarł w wieku zaledwie 49 lub 50 lat. Jego śmierć w tak młodym wieku, w trakcie realizacji ważnego zadania kościelnego, pozostaje tragicznym wydarzeniem, które przerwało jego niezwykłą karierę intelektualną.

Ciekawostki i atrybuty związane z Tomaszem z Akwinu

Przez wiele lat nieodłącznym towarzyszem i sekretarzem Tomasza z Akwinu był Reginald z Piperno. Reginald nie tylko sumiennie spisywał myśli swojego mistrza, ale po jego śmierci podjął się niezwykle ważnego zadania dokończenia jego najważniejszego dzieła – „Summy teologicznej”. Jego oddanie i wierność sprawiły, że dziedzictwo Akwinaty mogło zostać w pełni przekazane przyszłym pokoleniom. Ich współpraca jest przykładem głębokiej więzi intelektualnej i duchowej.

W sztuce i ikonografii Tomasz z Akwinu jest często przedstawiany w białym habicie dominikańskim, co symbolizuje jego przynależność do zakonu. Często towarzyszy mu księga lub pióro, jako symbole jego nauczania i pisarstwa. Charakterystycznym atrybutem jest również słońce na piersi, które symbolizuje jego oświecenie intelektualne, boską inspirację oraz czystość jego doktryny. Te atrybuty pomagają w identyfikacji postaci świętego i przekazują kluczowe aspekty jego życia i nauczania.

Podczas swojego pobytu w Rzymie, Tomasz z Akwinu nawiązał współpracę z Wilhelmem z Moerbeke, wybitnym tłumaczem. Ta współpraca była kluczowa dla Tomasza, ponieważ umożliwiła mu lepszy dostęp do oryginalnych tekstów greckich filozofów, w tym przede wszystkim Arystotelesa. Dostęp do pierwotnych źródeł pozwolił mu na dokładniejsze zrozumienie i interpretację ich dzieł, co miało fundamentalne znaczenie dla rozwoju jego własnego systemu filozoficznego.

Podsumowując, Tomasz z Akwinu udowodnił, jak potężna może być synergia wiary i rozumu, tworząc dzieła, które do dziś inspirują nas do głębszego poznawania świata i Boga. Jego wkład w rozwój myśli zachodniej jest niepodważalny, a jego nauczanie pozostaje żywe i aktualne.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Tomasz_z_Akwinu